قانون حمایت از شرکت های دانش بنیان و نقش آن در توسعه اقتصاد دانشبنیان
قانون حمایت از شرکت های دانش بنیان و قانون جهش تولید دانشبنیان
قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان یکی از مهمترین قوانین حوزه نوآوری و فناوری در ایران است که با هدف توسعه اقتصاد دانشبنیان، حمایت از تجاریسازی فناوری و تقویت ارتباط میان دانشگاه و صنعت تصویب شد. این قانون که با عنوان رسمی «قانون حمایت از شرکتها و مؤسسات دانشبنیان و تجاریسازی نوآوریها و اختراعات» در سال ۱۳۸۹ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید، چارچوب حقوقی لازم برای شکلگیری شرکتهای فناور و نوآور را فراهم کرد.
با گذشت چند سال از اجرای این قانون، نیاز به تقویت ابزارهای حمایتی و رفع برخی خلأهای اجرایی احساس شد. به همین دلیل در سال ۱۴۰۱ «قانون جهش تولید دانشبنیان» به عنوان قانون مکمل تصویب شد. این قانون با هدف تقویت زیرساختهای مالی، مالیاتی، سرمایهگذاری و تقاضای بازار برای محصولات دانشبنیان تدوین شد و بسیاری از ظرفیتهای جدید حمایتی را در اختیار شرکتهای فناور قرار داد.
امروزه مجموعهای از مقررات شامل قانون حمایت از شرکت های دانش بنیان، قانون جهش تولید دانش بنیان و آییننامههای اجرایی مرتبط، نظام حقوقی اقتصاد دانشبنیان ایران را شکل میدهند.
اهداف و ساختار قانون حمایت از شرکتهای دانش بنیان
فلسفه تصویب قانون
اقتصاد دانشبنیان مبتنی بر تولید ارزش افزوده از دانش، فناوری و نوآوری است. در چنین اقتصادی، شرکتهایی که توان تبدیل دانش به محصول و خدمت دارند نقش کلیدی ایفا میکنند.
پیش از تصویب قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان، بسیاری از شرکتهای فناور در ایران با مشکلاتی مانند کمبود سرمایه، نبود حمایت مالیاتی، ضعف در مالکیت فکری و محدودیتهای قانونی برای تجاریسازی فناوری مواجه بودند. این قانون با هدف رفع چنین موانعی تصویب شد.
اهداف اصلی قانون
قانون حمایت از شرکت های دانش بنیان چند هدف اساسی را دنبال میکند:
- توسعه اقتصاد مبتنی بر دانش و فناوری
- افزایش سهم فناوریهای پیشرفته در تولید ملی
- حمایت از تجاریسازی دستاوردهای پژوهشی
- ایجاد اشتغال برای نیروی انسانی متخصص
- تقویت ارتباط میان دانشگاهها، مراکز پژوهشی و صنعت
در واقع این قانون تلاش میکند حلقه اتصال میان پژوهش، فناوری و بازار را تقویت کند.
تعریف شرکت دانش بنیان در قانون
در ماده نخست قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان، شرکت دانشبنیان چنین تعریف شده است:
شرکت یا مؤسسهای خصوصی یا تعاونی که با هدف همافزایی علم و ثروت، توسعه اقتصاد دانشبنیان و تجاریسازی نتایج تحقیق و توسعه در حوزه فناوریهای برتر تشکیل شده باشد.
بر اساس آییننامه تشخیص شرکتهای دانشبنیان، این شرکتها توسط کارگروه ارزیابی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری ارزیابی و تأیید میشوند.
مهمترین مواد قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان
ماده ۳ – تشکیل صندوق نوآوری و شکوفایی
یکی از مهمترین ارکان اجرایی قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان، صندوق نوآوری و شکوفایی است. این صندوق با هدف تأمین مالی شرکتهای فناور ایجاد شد.
خدمات صندوق شامل موارد زیر است:
- ارائه تسهیلات کمبهره
- سرمایهگذاری خطرپذیر
- ارائه ضمانتنامه بانکی
- تأمین سرمایه در گردش
- حمایت از صادرات محصولات دانشبنیان
این صندوق نقش کلیدی در اجرای سیاستهای مالی قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان دارد.
ماده ۵ – توسعه زیرساختهای فناوری
بر اساس ماده ۵ قانون، دولت موظف است زمینه ایجاد و توسعه پارکهای علم و فناوری، مراکز رشد و مراکز نوآوری را فراهم کند.
این زیرساختها نقش مهمی در رشد شرکتهای نوپا دارند و خدماتی مانند فضای کاری، مشاوره حقوقی، خدمات مالی و ارتباط با سرمایهگذاران را در اختیار شرکتها قرار میدهند.
ماده ۸ – معافیتهای مالیاتی
یکی از مهمترین حمایتها در قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان، معافیت مالیاتی است.
طبق این ماده، شرکتهای دانشبنیان برای مدت مشخصی از پرداخت موارد زیر معاف هستند:
- مالیات بر درآمد
- عوارض گمرکی
- سود بازرگانی
- حق بیمه سهم کارفرما
این مشوقها باعث افزایش جذابیت فعالیت در حوزه فناوری شدهاند.
ماده ۱۰ – حمایت از مالکیت فکری
در اقتصاد دانشبنیان، داراییهای فکری مانند اختراعات، نرمافزارها و فناوریها اهمیت بالایی دارند. ماده ۱۰ قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان به حمایت از ثبت اختراع، انتقال فناوری و حفاظت حقوقی از داراییهای فکری اختصاص دارد.
قانون جهش تولید دانش بنیان به عنوان قانون مکمل
با گسترش شرکتهای دانشبنیان و افزایش نقش آنها در اقتصاد، نیاز به ابزارهای حمایتی جدید احساس شد. به همین دلیل قانون جهش تولید دانش بنیان در سال ۱۴۰۱ تصویب شد.
این قانون در واقع مکمل قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان است و با هدف تقویت تولید فناوری، توسعه بازار محصولات دانشبنیان و افزایش سرمایهگذاری در این حوزه تدوین شده است.
اهداف قانون جهش تولید دانشبنیان
مهمترین اهداف این قانون عبارتاند از:
- افزایش تولید محصولات دانشبنیان
- توسعه بازار فناوری
- افزایش سرمایهگذاری بخش خصوصی در فناوری
- ایجاد مشوقهای مالیاتی برای تحقیق و توسعه
- تسهیل تجاریسازی فناوری
قانون جهش تولید دانشبنیان با ایجاد مشوقهای اقتصادی، مسیر رشد شرکتهای فناور را هموارتر کرده است.
بررسی برخی مواد مهم قانون جهش تولید دانشبنیان
بند ب ماده ۶ – واگذاری زیرساختها به شرکتهای دانشبنیان
یکی از مواد مهم این قانون، بند ب ماده ۶ است. بر اساس این بند:
دستگاههای اجرایی میتوانند املاک و اراضی مازاد خود را بدون انتقال مالکیت، برای استقرار شرکتهای دانشبنیان، پارکهای علم و فناوری و مراکز نوآوری در اختیار این مجموعهها قرار دهند.
هدف این ماده، حل مشکل کمبود فضای استقرار شرکتهای فناور است.
طبق قانون، آییننامه اجرایی این ماده باید توسط وزارت امور اقتصادی و دارایی با همکاری معاونت علمی و فناوری تدوین و به تصویب هیئت وزیران برسد.
ماده ۱۱ – مشوقهای مالیاتی تحقیق و توسعه
ماده ۱۱ قانون جهش تولید دانشبنیان یکی از مهمترین ابزارهای حمایتی برای شرکتهای فناور است.
بر اساس این ماده:
هزینههای تحقیق و توسعه شرکتها میتواند به عنوان اعتبار مالیاتی قابل انتقال به سنوات آینده در نظر گرفته شود.
این سازوکار باعث میشود شرکتها انگیزه بیشتری برای سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه داشته باشند.
از دیگر مفاد ماده ۱۱ میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اعطای اعتبار مالیاتی به شرکتهایی که در حوزه تحقیق و توسعه فعالیت میکنند
- امکان انتقال اعتبار مالیاتی به سالهای بعد
- ایجاد مشوق مالیاتی برای سرمایهگذاری شرکتهای بزرگ در شرکتهای دانشبنیان
- اعطای اعتبار مالیاتی تا سقف مشخص برای سرمایهگذاری در صندوقهای پژوهش و فناوری
آییننامههای اجرایی قانون جهش تولید دانشبنیان
برای اجرای قانون جهش تولید دانشبنیان، چندین آییننامه اجرایی توسط دولت تصویب شده است. این آییننامهها سازوکار اجرای مواد قانونی را مشخص میکنند.
آییننامه اجرایی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه
این آییننامه نحوه محاسبه هزینههای تحقیق و توسعه و چگونگی استفاده از اعتبار مالیاتی را مشخص میکند.
در این آییننامه موارد زیر تعیین شده است:
- تعریف فعالیتهای تحقیق و توسعه
- نحوه تأیید هزینههای تحقیقاتی
- نقش شورای راهبری فناوری و تولیدات دانشبنیان
- نحوه انتقال اعتبار مالیاتی به سنوات آینده
آییننامه حمایت از سرمایهگذاری در شرکتهای دانشبنیان
این آییننامه با هدف تشویق شرکتهای بزرگ و شرکتهای بورسی به سرمایهگذاری در شرکتهای دانشبنیان تدوین شده است.
بر اساس این آییننامه:
سرمایهگذاری مستقیم یا غیرمستقیم در شرکتهای دانشبنیان میتواند مشمول اعتبار مالیاتی تا سقف مشخصی از سرمایهگذاری شود.
این سیاست باعث افزایش سرمایهگذاری بخش خصوصی در اکوسیستم نوآوری شده است.
آییننامه واگذاری اراضی و املاک دولتی
در اجرای بند ب ماده ۶ قانون جهش تولید دانشبنیان، آییننامهای برای نحوه واگذاری زمین و ساختمانهای دولتی به شرکتهای دانشبنیان تصویب شده است.
در این آییننامه موارد زیر مشخص شده است:
- شرایط واگذاری املاک دولتی
- نحوه بهرهبرداری شرکتها از این فضاها
- مدت قرارداد واگذاری
- سازوکار نظارت دستگاههای اجرایی
نقش نهادهای اجرایی در اجرای قانون شرکت دانش بنیان
اجرای قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان و قانون جهش تولید دانشبنیان بر عهده مجموعهای از نهادهاست.
معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری
این معاونت مهمترین نهاد سیاستگذار در حوزه اقتصاد دانشبنیان است و وظایفی مانند:
- ارزیابی شرکتهای دانشبنیان
- تدوین سیاستهای حمایتی
- نظارت بر اجرای آییننامهها
- توسعه زیستبوم نوآوری
را بر عهده دارد.
شورای راهبری فناوری و تولیدات دانشبنیان
این شورا وظیفه هماهنگی میان دستگاههای مختلف و نظارت بر اجرای قوانین حوزه دانشبنیان را بر عهده دارد.
صندوق نوآوری و شکوفایی
این صندوق ابزار اصلی تأمین مالی شرکتهای دانشبنیان محسوب میشود و تسهیلات مختلفی برای توسعه فناوری ارائه میدهد.
آثار اقتصادی قوانین دانشبنیان
اجرای قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان و قانون جهش تولید دانشبنیان آثار مهمی در اقتصاد کشور داشته است.
رشد تعداد شرکتهای دانشبنیان
در سالهای اخیر تعداد شرکتهای دانشبنیان به چندین هزار شرکت رسیده است و این روند همچنان ادامه دارد.
افزایش اشتغال تخصصی
شرکتهای دانشبنیان فرصتهای شغلی زیادی برای متخصصان حوزههای مختلف ایجاد کردهاند.
توسعه صادرات فناوری
محصولات دانشبنیان ایرانی در حوزههایی مانند تجهیزات پزشکی، فناوری اطلاعات، نانو فناوری و زیستفناوری به بازارهای بینالمللی صادر میشوند.
جمعبندی
قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان پایه حقوقی توسعه اقتصاد دانشبنیان در ایران را ایجاد کرده است. این قانون با ایجاد ابزارهای حمایتی مانند معافیتهای مالیاتی، تأمین مالی و توسعه زیرساختهای فناوری، زمینه رشد شرکتهای فناور را فراهم کرده است.
در ادامه، قانون جهش تولید دانشبنیان به عنوان قانون مکمل تصویب شد تا ابزارهای اقتصادی قویتری برای توسعه تولید فناوری و افزایش سرمایهگذاری در این حوزه فراهم کند.
ترکیب این دو قانون به همراه آییننامههای اجرایی مرتبط، چارچوبی جامع برای توسعه نوآوری، فناوری و اقتصاد دانشبنیان در کشور ایجاد کرده است.
سوالات متداول
قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان چه زمانی تصویب شد؟
این قانون در سال ۱۳۸۹ توسط مجلس شورای اسلامی تصویب شد.
قانون جهش تولید دانشبنیان چه تفاوتی با قانون حمایت دارد؟
قانون جهش تولید دانشبنیان مکمل قانون قبلی است و تمرکز بیشتری بر تولید فناوری، سرمایهگذاری و مشوقهای مالیاتی دارد.
مهمترین نهاد اجرایی این قوانین چیست؟
معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و صندوق نوآوری و شکوفایی.
آیا شرکتهای دانشبنیان از مالیات معاف هستند؟
بله، طبق قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان برخی درآمدهای این شرکتها از مالیات معاف هستند.
اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه چیست؟
مشوقی است که در قانون جهش تولید دانشبنیان پیشبینی شده و به شرکتها اجازه میدهد هزینههای تحقیق و توسعه را به عنوان اعتبار مالیاتی استفاده کنند.
بند ب ماده ۶ قانون جهش تولید دانشبنیان چه میگوید؟
این بند اجازه میدهد دستگاههای اجرایی املاک و اراضی خود را برای استقرار شرکتهای دانشبنیان در اختیار آنها قرار دهند.
صندوق نوآوری و شکوفایی چه وظیفهای دارد؟
تأمین مالی و ارائه تسهیلات به شرکتهای دانشبنیان.
آیا سرمایهگذاری در شرکتهای دانشبنیان مشوق مالیاتی دارد؟
بله، در قانون جهش تولید دانشبنیان اعتبار مالیاتی برای سرمایهگذاری در این شرکتها در نظر گرفته شده است.
پارکهای علم و فناوری چه نقشی دارند؟
این پارکها زیرساخت استقرار و رشد شرکتهای دانشبنیان را فراهم میکنند.
هدف نهایی این قوانین چیست؟
توسعه اقتصاد دانشبنیان و افزایش نقش فناوری در رشد اقتصادی کشور.
:::
